Vào đầu những năm 90 của thế kỷ trước, ngành công nghiệp ô tô Nga lâm vào khủng hoảng, sản xuất ô tô tải giảm tới 5,5 lần, trong đó sản xuất ô tô chở khách loại to giảm 10 lần và ô tô con giảm 1/3. Sự phục hồi chương trình sản xuất ô tô của Nga thực tế không thể thực hiện được vì hệ thống tài chính và áp lực quá mức về chi phí cho xã hội từ thời Xô Viết đối với ngành này.

Trong lúc đó, các nhà máy đầu đàn của ngành sản xuất ô tô như AvtoVAZ, GAZ, AMO ZIL vào những năm 90 dựa vào việc sản xuất những mẫu mới như VAZ-2110, GAZ-3302/-2705/-3221 “Gazel” và ZIL-5301 để tồn tại được trong giai đoạn khó khăn của khủng hoảng. Sau thời kỳ mất giá của đồng rúp năm 1998, ngành sản xuất ô tô Nga cũng như các ngành sản xuất nội địa khác, sau một thời gian ngắn, đã xuất hiện những mẫu mới, như: VAZ-3118 “Kalina”, GAZ-31105 “Volga”, GAZ-2217/2752 “Sobol” và GAZ-3310 “Valday”. Tuy vậy, khuynh hướng xấu về việc giảm thị phần thị trường của ô tô nội vẫn tồn tại. Để duy trì tồn tại, phần lớn các nhà máy sản xuất động cơ và ô tô của Nga, vào nửa đầu năm 2000, đã liên kết thành một tổ chức “Ruspromavto” (hiện nay là “Tập đoàn GAZ”) và “Severstalj-avto” (hiện nay là hãng “Sollers”).

Bắt đầu từ năm 2002, ngành công nghiệp sản xuất ô tô tại Nga có những thay đổi về hướng phát triển, trong đó các xí nghiệp sản xuất ô tô trong nước chủ động liên doanh, liên kết với các hãng sản xuất xe ô tô có tiếng của nước ngoài để lắp ráp ô tô mẫu nước ngoài. Năm 2008, có 618,2 ngàn xe mẫu nước ngoài được lắp ráp (trong tổng số 1790 ngàn xe các loại được sản xuất tại Nga). Trong đó, xe con chiếm 41,3% (tăng 29% so với 2007), xe tải chiếm 7,9% (tăng 19,6%), xe ô tô buýt chiếm 9,8% (tăng 12,7%). Cùng với việc mở nhiều cơ sở lắp ráp xe mẫu nước ngoài, bắt đầu từ năm 2009, tỉ trọng xe nội địa ngày càng tăng. Sau năm 2010, Nga dự kiến lắp ráp hơn 1 triệu xe ô tô mẫu nước ngoài một năm.

Trong dự thảo chiến lược phát triển ngành ô tô của Nga vào tháng 3 năm 2010, Chính phủ Nga đã đưa ra nguyên tắc hợp tác với các công ty nước ngoài. Một trong những nguyên tắc chính là sẽ tăng tỉ trọng nội địa hóa. Tháng 6 năm 2011, một thỏa thuận kiểu như thế đã được ký kết với các nhà sản xuất ô tô đang hoạt động tại Nga gồm Sollers-Ford, Volkswagen, General Motors và các công ty AvtoVAZ, Renault-Nissan, IzhAvto, KAMAZ và OAG.

Vào thời gian này, tại Nga xuất hiện hàng chục nhà máy sản xuất xe ô tô mang các mác nổi tiếng, bao gồm Volkswagen, Skoda, BMW, Ford, Renault, Toyota, Chevrolet, Peugeot, Citroen, Mitsubishi, Nissan, Opel, Kia, Volvo Truck. Hoạt động sản xuất của các nhà máy được triển khai từ khâu lắp ráp SKD nội địa hóa cao đến hàn, sơn vỏ xe và động cơ.

Tháng 11 năm 2009, Renault-Nissan và AvtoVAZ ký thỏa thuận về những điều kiện chính tái cơ cấu sản xuất xe ô tô của Nga. Công ty Renault-Nissan sẽ sử dụng công suất sản xuất của AvtoVAZ để thỏa mãn nhu cầu thị trường Nga. Biên bản hợp tác về tái cơ cấu vốn xem xét việc hỗ trợ tài chính của Chính phủ Nga đối với việc thay thế công nghệ của Renault cho AvtoVAZ.

Tập đoàn sản xuất ô tô Daimler AG của Đức nắm giữ 10% cố phần của nhà sản xuất xe vận tải “KAMAZ”. Theo thỏa thuận ký năm 2009 giữa Daimler, “Rostekhnologii”, “Troika Dialog” và công ty cổ phần “KAMAZ”, Daimler sẽ hợp tác trong lĩnh vực về dự án chung và thay đổi công nghệ. Tháng 3 năm 2010, Daimler đã thực hiện hợp đồng tăng cổ phần trong KAMAZ từ 10% lên 11%. Chủ tịch Hội đồng quản trị của KAMAZ, ông Sergei Chemezov cho biết năm 2018, công ty của Đức có thể sẽ tăng cổ phần của mình trong công ty cổ phần “KAMAZ” lên mức có khả năng chi phối.

Tháng 2 năm 2010, công ty “Sollers” của Nga và công ty “FIAT” của Italia đã ký Bản ghi nhớ về việc thành lập tại Nga Liên minh toàn cầu sản xuất xe chở hành khách và xe dùng cho các địa hình. Tổng đầu tư dự án sẽ lên tới 2,4 tỉ Euro. Chính phủ Nga sẵn sàng hỗ trợ tài chính, nếu mức độ nội địa hóa lên tới 50%. Theo kế hoạch đến năm 2016, liên doanh này sẽ xây dựng nhà máy sản xuất ô tô chỉ đứng sau AvtoVAZ tại Nga và sản xuất đến 500 ngàn xe/năm và sẽ xuất khẩu 1/10 số lượng xe này ra nước ngoài. Trong vòng 4 năm, “Sollers” đã đầu tư vào phát triển hợp tác sản xuất với FIAT tại Nga tới 600 triệu USD.

Đầu năm 2010, công ty cổ phần “AvtoVAZ” và công ty cổ phần “Sollers” kí thỏa thuận về hợp tác chiến lược phát triển cơ sở cung cấp hàng có khả năng cạnh tranh.

Tại Nga, đã nổi lên những doanh nghiệp lớn trong ngành công nghiệp ô tô. Cụ thể như: AvtoVAZ - nhà sản xuất xe con lớn nhất ở Đông Âu; KAMAZ - đứng thứ 11 trên thế giới trong các nhà sản xuất xe tải nặng; nhóm GAZ gồm công ty “Pavlovsky avtobusnyi zavod” (PAZ), công ty cổ phần “Avtodizel”, công ty “Golitsynsky avtobusnyi zavod” (GolAZ), công ty cổ phần “Saransky zavod Ural”, công ty “Likinsky avtobusnyi zavod” (LiAZ), công ty “KAVZ”, công ty cổ phần “Avtomobilnyi zavod Ural”, công ty cổ phần “Cheliabinskye stroiteljno-dorozhnye mashiny”, công ty cổ phần “Zavolzhsky zavod gusenichnyi tyagachei”, công ty cổ phần “Arzamassky mashinostroiteljnyi zavod”, công ty “Kanashsky avtogregatnyi zavod”; Sollers bao gồm: công ty TNHH “Sollers- Elabuga”, công ty TNHH “Sollers-Naberezhnye Chelny”, công ty TNHH “Sollers-Daljny Vostok”, công ty cổ phần “Ulyanovsky motornyi zavod”, công ty TNHH ZMZ;...

Hiện nay, Nga đứng thứ 15 trong các nước sản xuất ô tô trên thế giới. Năm 2008, Nga sản xuất 1,79 triệu xe (tăng 7,4% so với năm 2007), trong đó gồm 1471 ngàn xe con và 256 ngàn xe tải. Cũng năm này, Nga xuất khẩu 132 ngàn xe con và 45 ngàn xe tải, tổng trị giá lên tới 1,7 tỉ USD).

Do khủng hoảng kinh tế thế giới, lượng xe sản xuất bị giảm còn 729 ngàn xe (2009) và tăng dần lên mức 1403 ngàn xe (2010). Sáu tháng đầu năm 2011, sản xuất tăng 76% so cùng kỳ năm trước.

Tháng 9 năm 2011, Thủ tướng Nga Putin đã công bố kế hoạch phát triển ngành công nghiệp sản xuất ô tô đến năm 2016 với tham vọng Nga sẽ là trung tâm sản xuất xe ô tô lớn nhất châu Âu. Bộ Công Thương Nga cho biết, chi phí dành cho chiến lược phát triển ngành công nghiệp này đến năm 2020 lên tới 1,2-1,8 ngàn tỉ rúp (tương đương 40- 60 tỉ USD); trong số này, 630 tỉ rúp (21 tỉ USD) dành cho các hoạt động liên quan đến ngành công nghiệp ô tô và thị trường trong nước, 330 tỉ rúp (11 tỉ USD) cho các dự án hiện đại hóa sản xuất, 100 tỉ rúp (3,3 tỉ USD) cho công tác thiết kế - thí nghiệm và nghiên cứu khoa học (riêng thiết kế các mẫu xe mới sẽ chiếm 24 tỉ rúp, tương đương 800 triệu USD).

Nhằm khuyến khích phát triển công nghiệp sản xuất ô tô, năm 2010, Nga đã đưa ra chương trình đổi xe cũ bù tiền thêm để lấy xe mới. Cụ thể, khi “bán” xe cũ đã sử dụng trên 10 năm cho Nhà nước, người bán sẽ nhận được giấy chứng nhận trị giá 50 ngàn rúp (khoảng 1,7 ngàn USD) và số tiền này sẽ được khấu trừ khi mua xe mới. Nhờ thực hiện chương trình này, năm 2010, tiêu thụ thêm được 376 ngàn xe, đưa tổng số xe bán được trong thị trường vào năm này lên 1,91 triệu xe, tăng 30% so với năm 2009./.

(Phạm Quang Niệm - Vụ Thị trường châu Âu)

Vụ Thị trường châu Âu